Szlak osad młyńskich nad Grabią – Pętla Środkowa to żółty szlak rowerowy o długości około 46 kilometrów, będący drugą częścią większego szlaku Pograbia. Trasa ma formę pętli, co ułatwia organizację wycieczki i powrót do punktu startowego. Początek i koniec szlaku zlokalizowany jest w Kolumnie, w pobliżu dworca PKP, przy Leśnym Skwerze.
Pętla Środkowa prowadzi przez miejscowości Barycz, Talar, Drzewociny (dawniej Erywangród), Trzy Brzozy, Dobroń, Markówkę i Poleszyn, po czym wraca do Kolumny. Cała trasa została oznakowana piktogramami rowerowymi, a w wybranych punktach ustawiono tablice informacyjne opisujące historię miejsc oraz charakter przyrodniczy okolicy. Twórcą szlaku jest Fundacja Planeta Grabia, która udostępnia również przebieg trasy w formacie GPX.
Szlak określany jest jako łatwy i dostępny dla szerokiego grona rowerzystów, w tym osób o rekreacyjnym podejściu do jazdy.
Rzeka Grabia – główna bohaterka trasy
Rzeka Grabia stanowi naturalne tło całego szlaku osad młyńskich i w dużej mierze decyduje o jego spokojnym, przyrodniczym charakterze. Dla rowerzystów oznacza to jazdę przez obszary, w których krajobraz zmienia się powoli, a dominują lasy, łąki oraz dolina rzeki, często oddalona od zwartej zabudowy i ruchliwych dróg. W wielu miejscach trasa zbliża się do Grabi lub prowadzi jej doliną, co sprzyja krótkim postojom na odpoczynek, obserwacji otoczenia czy spokojnemu piknikowi w terenie. Charakterystycznym elementem krajobrazu są również pozostałości dawnych młynów wodnych i infrastruktury związanej z ich funkcjonowaniem, które przypominają o historycznej roli rzeki jako źródła energii i zaplecza gospodarczego dla okolicznych wsi. Grabia postrzegana jest dziś przede wszystkim jako rzeka o wysokich walorach przyrodniczych, objęta różnymi formami ochrony, co przekłada się na dużą różnorodność roślinności i obecność licznych gatunków zwierząt, szczególnie ptaków związanych z terenami podmokłymi. Dla osób planujących przejazd szlakiem oznacza to możliwość obcowania z naturą w stosunkowo mało przekształconym środowisku, ale także konieczność świadomego korzystania z trasy – unikania zjeżdżania z wyznaczonych dróg, zachowania ciszy w bardziej dzikich fragmentach doliny oraz poszanowania miejsc, które pełnią funkcję siedlisk przyrodniczych. Taki kontekst sprawia, że Grabia nie jest jedynie elementem krajobrazu, lecz integralną częścią doświadczenia całej wycieczki rowerowej.
Nawierzchnia i rekomendowany rower na Pętlę Środkową
Nawierzchnia szlaku jest zróżnicowana. Dominują drogi leśne oraz odcinki szutrowe, jednak miejscami pojawia się także asfalt. Taki układ trasy sprawia, że najlepiej sprawdzi się rower uniwersalny, przystosowany do jazdy w mieszanym terenie.
Rekomendowanym wyborem jest rower górski MTB, który zapewnia komfort i stabilność na leśnych drogach oraz szutrach. Alternatywą może być rower trekkingowy lub crossowy wyposażony w opony o wyraźniejszym bieżniku. Szlak powinien być również atrakcyjny dla użytkowników rowerów gravelowych, szczególnie tych preferujących dłuższe trasy poza ruchem samochodowym.
Ze względu na długość pętli i fragmenty prowadzące przez tereny oddalone od zabudowy, warto zadbać o sprawny sprzęt oraz podstawowy zestaw naprawczy.
Organizacja wycieczki rowerowej
Możliwość uzupełnienia prowiantu i wody występuje w kilku miejscowościach na trasie, przede wszystkim w Kolumnie, Baryczy, Ldzaniu i Dobroniu. Należy jednak zwrócić uwagę na długi odcinek pomiędzy Talarem (około 6 kilometr trasy) a Dobroniem (około 35 kilometr), gdzie dostęp do sklepów jest ograniczony lub całkowicie niedostępny.
Znaczna część szlaku przebiega przez lasy i tereny oddalone od zabudowań, dlatego zaleca się zabranie odpowiedniej ilości wody oraz przekąsek już na starcie lub uzupełnienie zapasów w pierwszej części trasy. Dobrze zaplanowane zaopatrzenie zwiększa komfort jazdy i pozwala uniknąć przerw wymuszonych brakiem dostępu do sklepów.
Czas przejazdu całej pętli, przy spokojnym tempie i uwzględnieniu postojów, wynosi około 5–6 godzin.
Atrakcje przyrodnicze i historyczne na trasie szlaku
Jednym z największych atutów Pętli Środkowej jest jej przebieg przez cztery różne kompleksy leśne: las w Baryczy, Lasy Dłutowskie, las Hermanowski oraz las Poleszyński. Każdy z nich charakteryzuje się odmiennym krajobrazem, a całość tworzy spójną trasę prowadzącą przez tereny o wysokich walorach przyrodniczych. W pobliżu szlaku znajdują się również zbiorniki wodne oraz dolina rzeki Grabi, które można eksplorować samodzielnie, korzystając z mapy lub oznaczeń terenowych.
Najważniejszym zabytkiem na trasie jest młyn w Talarze, znany jako Osada Dwa Młyny. Obiekt położony nad rzeką Grabi, w sąsiedztwie lasów i stawów, jest sukcesywnie rewitalizowany i udostępniony do zwiedzania. Na jego terenie zgromadzono liczne eksponaty, a w sezonie letnim działa niewielka gastronomia. Kilka kilometrów wcześniej, w Baryczy, znajdują się pozostałości spalonego młyna, który obecnie funkcjonuje jako trwała ruina.
W Drzewocinach, dawnym Erywangrodzie, trasa prowadzi w pobliżu zabytkowego cmentarza w Molendzie, ukrytego w lesie. Kolejnym punktem o charakterze historycznym jest cmentarz wojenny w Pawlikowicach, którego historia została przybliżona na tablicach informacyjnych.
Na odcinku powrotnym przez Dobroń warto zwrócić uwagę na modrzewiowy kościół pw. św. Wojciecha z drugiej połowy XVIII wieku, położony przy zabytkowym parku podworskim. Z kolei w samej Kolumnie na rowerzystów czekają m.in. Plac Szarych Szeregów, Leśny Skwer przy dworcu PKP, Aleja Lipowa przy ulicy Piotrkowskiej oraz Park na Małym Stawie. Charakter dawnego miasta-ogrodu podkreśla zachowana drewniana architektura willowa z lat 20. i 30. XX wieku oraz bliskość doliny Grabi.
Na Szlaku Osad Młyńskich nad Grabią - teren
Pętlę Środkową charakteryzuje umiarkowane ukształtowanie terenu, co potwierdzają parametry wysokościowe trasy. Suma podjazdów wynosi około 290 metrów, a suma zjazdów 294 metry, co przekłada się na płynną, równomierną jazdę bez długich i wymagających wzniesień. Najwyższy punkt szlaku położony jest na wysokości 234 m n.p.m., a najniższy na 171 m n.p.m., dzięki czemu trasa nie jest obciążająca kondycyjnie i dobrze sprawdzi się także dla mniej zaawansowanych rowerzystów. Szlak jest czytelnie oznakowany i prowadzi głównie po drogach leśnych oraz asfaltowych o niewielkim natężeniu ruchu samochodowego. Dodatkowym ułatwieniem planowania i nawigacji jest możliwość korzystania z aplikacji Traseo, w której dostępny jest przebieg Pętli Środkowej wraz z opcją pobrania pliku GPX, zapoznania się z opiniami innych użytkowników oraz dokumentowania własnego przejazdu.
Szlak Osad Młyńskich nad Grabią - Pętla Zachodnia
Alternatywą dla Pętli Środkowej jest Pętla Zachodnia szlaku osad młyńskich nad Grabią, która stanowi odrębny wariant trasy i może być traktowana jako samodzielna propozycja całodniowej wycieczki rowerowej. Szlak rozpoczyna się w Kolumnie i prowadzi przez szereg miejscowości położonych w zachodniej części doliny Grabi, w tym m.in. Nowy Most, Łask, Podłaszcze, Zielęcice, Wolę Marzeńską, Marzenin, Kustrzyce, Lichawę, Przymiłowice, Emilianów, Brody, Brzeski i Grabie, po czym wraca do Kolumny, zachowując pętlowy charakter trasy. Całkowita długość wariantu zachodniego wynosi około 51–52 kilometrów, co czyni go nieco dłuższym od Pętli Środkowej, jednak pod względem trudności jest to trasa wyraźnie łagodniejsza. Suma podjazdów wynosi około 111 metrów, a suma zjazdów 109 metrów, przy maksymalnej wysokości 185 m n.p.m. i minimalnej 150 m n.p.m., co przekłada się na niemal płaski profil i spokojny, równomierny rytm jazdy. Nawierzchnia składa się z odcinków asfaltowych i szutrowych, a zdecydowana większość trasy przebiega po drogach o małym natężeniu ruchu samochodowego oraz po drogach leśnych. Szlak jest oznakowany i dostępny w formie pliku GPX, co ułatwia planowanie przejazdu oraz nawigację w terenie, a jego charakter sprawia, że jest szczególnie atrakcyjny dla rowerzystów preferujących długie dystanse bez większych przewyższeń, spokojną jazdę oraz krajobrazy związane z doliną rzeki Grabi.
